බීරූට් පිපිරීම: ඇමෝනියම් නයිට්රේට් යනු කුමක්ද සහ එය කෙතරම් භයානකද?

යෙමනයේ අගනුවර වන බීරූට් හි වාරයේ ගබඩාවක ගබඩාකර තිබූ බව කියන ඇමෝනියම් නයිට්රේට් තොගයක් පුපුරායාමෙන් ඊයේ (04) සිදු වූ විනාශය ගැන මුළු ලෝකයේම අවධානය යොමු වී තිබෙනවා.

මෙම පිපිරීමේ ඇති විශේෂත්වය වන්නේ ඇමෝනියම් නට්රේට් ටොන් 3000කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් පුපුරා යාමයි. මෙවැනි දැවැන්ත පිපිරීමක් මෑත ඉතිහාසය තුළ වාර්තා වී නැහැ. එනිසා ගෝලීය ජනමාධ්‍ය මේ සුවිශේෂ පිපිරීම ගැන දැඩි අවධානය යොමු කර තිබෙනවා.

මේ ඒ සම්බන්ධයෙන් බී.බී.සී වෙබ් අඩවිය අද (05) දින පළ කළ සම්පූර්ණ වාර්තාවක සිංහල පරිවර්තනය.

මීට වසර හයකට පෙර බේරූට් වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ නැවකින් ගෙන ගොස් ගබඩාවක ගබඩා කර ඇති ඇමෝනියම් නයිට්රේට් ටොන් 3,000 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් ඊයේ (අඟහරුවාදා) ලෙබනන් අගනුවර වරාය ප්‍රදේශය හරහා හටගත් පිපිරීමට වගකිව යුතු බව මේ වන විට විශ්වාස කෙරේ. මෙම පිපිරීම ත්‍රස්ත ප්‍රහාරයක් ද ? එසේ නැතහොත් අතපසුවීමක් ද යන්න ගැන මේ වන විටත් තහවුරු වී නැති අතර පිපිරීමට හේතුව නම් ඇමෝනිම් නයිට්රේට් බව තහවුරු වී ඇත.

ඇමෝනියම් නයිට්රේට් (ammonium nitrate) යනු කුමක්ද සහ එය එතරම් භයානක විය හැක්කේ ඇයි?

ඇමෝනියම් නයිට්රේට් යනු කුමක්ද?

ඇමෝනියම් නයිට්රේට් යනු ස්ඵටිකයක් වැනි සුදු ඝන ද්‍රව්‍යයකි. මේවා විශාල වශයෙන් නයිට්‍රජන් පොහොර ලෙස භාවිතා කරන අතර එය පතල් කැණීම සඳහා පිපිරීම් ඇති කිරීමට ද යොදා ගනී.

ලන්ඩනයේ යුනිවර්සිටි කොලේජ් හි රසායන විද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය ඇන්ඩ්‍රියා සෙලා පැහැදිලි කරන්නේ “ඔබට ස්වභාවික පරිසරයේ දී ඇමෝනියම් නයිට්රේට් හමුවන්නේ නැහැ. එයට හේතුව නයිට්‍රික් අම්ලය සමඟ ඇමෝනියා ප්‍රතික්‍රියා කිරීමයි. ඇමෝනියම් නයිට්රේට් ලොව පුරා නිෂ්පාදනය කරන අතර එය මිලදී ගැනීමට සාපේක්ෂව ලාභදායී වේ. නමුත් එය ගබඩා කිරීම ගැටළුවක් විය හැකි අතර එය අතීතයේ බරපතල කාර්මික අනතුරු රැසකට වගඋත්තරකරු වී ඇත‘

ඇමෝනියම් නයිට්රේට් කෙතරම් භයානකද?

තනිවම ඇමෝනියම් නයිට්රේට් හැසිරවීමට සාපේක්ෂව ආරක්ෂිත බව මහාචාර්ය සෙලා පවසයි.කෙසේ වෙතත්, ඔබ සතුව දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ විශාල ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් තිබේ නම් එය දිරාපත් වීමට පටන් ගනී.

“සැබෑ ගැටළුව නම් කාලයත් සමඟ එය තෙතමනය සුළු ප්‍රමාණයක් අවශෝෂණය කර අවසානයේ දැවැන්ත පර්වතයක් බවට පත්වීමයි” ඇය පවසයි. 

‘‘මෙය වඩාත් භයානකයි, එයින් අදහස් කරන්නේ කම්පනයක් තිබේ නම් එය වඩාත් පහසුවෙන් පැතිරෙනු ඇති බවයි. එය තව දුරටත් ඉතිරිවුවහොත් එය ඉන්ධන තෙල් වැනි දෑ වලින් දූෂණය වීමට ඉඩ ඇති බව‘‘ හිටපු ජ්‍යෙෂ්ඨ හමුදා බුද්ධි අංශ නිලධාරි පිලිප් ඉන්ග්‍රම් බීබීසී රේඩියෝ 4 ටුඩේ වැඩසටහනට පැවසීය.

එය සිදු වූ පසු එය රසායනිකයේ ප්‍රතික්‍රියාවක් ඇති කළ හැකිය. “එය තමන්ගේම තාපයක් ජනනය කරන අතර, එය ආරම්භ වූ පසු එය දිගටම ජනනය කරයි. එය කාලයත් සමඟ වර්ධනය වේ” යනුවෙන් ඉන්ග්‍රම් මහතා පවසයි. 

“එය බේරූට් වලින් එළියට ආ බිහිසුණු වීඩියෝ පටවල අප දුටු ඉහළ පෙළේ පිපිරීමට හේතු විය හැකිය‘‘

බිම්මල් වලාකුළට හේතුව කුමක්ද?

බේරූට් හි වීඩියෝ වල දැක්වෙන්නේ ගින්නකින් දුමාරයක් සහ පිපිරීමෙන් පසු හතු වලාකුළකි.

“මෙවැනි පිපිරීමක් සමග සුපර්සොනික් කම්පන තරංගයක් වාතය හරහා ගමන් කරන අතර, සුදු ගෝලාකාර වලාකුළෙහි මධ්‍යයේ සිට ඉහළට ගමන් කර ඉහළට විහිදෙන බව ඔබට පෙනේ” යැයි මහාචාර්ය සෙලා පවසයි.

කම්පන තරංගය සම්පීඩිත වාතයෙන් නිපදවන බව ඇය පැහැදිලි කරයි. “වාතය වේගයෙන් ප්‍රසාරණය වන අතර හදිසියේම සිසිල් වන අතර ජලය ඝනීභවනය වන අතර එය වලාකුළට හේතු වේ” යනුවෙන් ඇය තවදුරටත් පවසයි.

A Lebanese army helicopter flies over the site of Tuesday's blast in Beirut's port area, Lebanon August 5, 2020
බේරූට්හි විනාශය

වායූන් නිපදවීම කෙතරම් භයානකද?

ඇමෝනියම් නයිට්රේට් පුපුරා ගිය විට එයට නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ් සහ ඇමෝනියා වායුව ඇතුළු විෂ වායූන් මුදා හැරිය හැකිය. තැඹිලි පැහැති වළාකුළු ඇතිවන්නේ වායු දූෂණය හා සම්බන්ධ නයිට්‍රජන් ඩයොක්සයිඩ් මගිනි.

මහාචාර්ය සෙලා පවසන්නේ “එතරම් සුළඟක් නොමැති නම් එය අවට සිටින අයට අනතුරක් විය හැකි” බවයි.

එය බෝම්බ වල භාවිතා වේද?

ඇමෝනියම් නයිට්රේට් ලොව පුරා හමුදා විසින් පුපුරණ ද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිතා කර ඇත. මීට අමතරව 1995 දී ඔක්ලහෝමා සිටි බෝම්බ ප්‍රහාරය ඇතුළු ත්‍රස්ත ක්‍රියා කිහිපයකම එය භාවිතා කර ඇත. එම අවස්ථාවේ දී තිමෝති මැක්වීග් විසින් ඇමෝනියම් නයිට්රේට් ටොන් දෙකක් භාවිතා කරමින් ෆෙඩරල් ගොඩනැගිල්ල විනාශ කර 168 දෙනෙක් ඝාතනය කරන ලදි.

මීට පෙර මෙවැනි දෙයක් සිදුවී තිබේද?

  • 1921 දී ජර්මනියේ ඔපාවු හි කම්හලක ගබඩා කර තිබූ ඇමෝනියම් නයිට්රේට් ටොන් 4500ක් පුපුරා ගිය අතර පිපිරීමක් හේතුවෙන් 500 කට අධික පිරිසක් මිය ගියහ.
  • එක්සත් ජනපද ඉතිහාසයේ මාරාන්තික කාර්මික අනතුර 1947 දී ටෙක්සාස් හි ගැල්වෙස්ටන් බොක්කෙහි සිදුවිය. වරායට ගොඩබාල ලද රසායනික ද්‍රව්‍ය ටොන් 2,000කට වැඩි ප්‍රමාණයක් පුපුරා යාමෙන් අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 581 ක් මිය ගොස් තිබේ
  • වඩාත් මෑතකදී, 2015 දී උතුරු චීනයේ ටියැන්ජින් වරායේ  ඇමෝනියම් නයිට්රේට් සහ වෙනත් රසායනික ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධ පිපිරීමකින් පුද්ගලයින් 173 දෙනෙකු මිය ගියේයෙ.

බී.බී.සී. වාර්තාවක් අසුරිණි – සකස් කළේ – තීක්ෂණ වෙළෙන්එගොඩ

Recommended For You

About the Author: Editor